ΟΙ ΧΟΥΛΙΓΚΑΝΣ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

358
Tο φαινόμενο της οπαδικής βίας είναι τόσο παλιό όσο και η τέλεση μαζικών αθλητικών εκδηλώσεων προς τέρψη του φιλοθεάμονος κοινού. Στην αρχαία Eλλάδα, οι αθλητικοί αγώνες ήταν γεγονός με βαθύτατη πνευματική διάσταση, εναρμονισμένο με τις αρχές της ελληνικής φιλοσοφίας, που ήθελαν το σώμα και το πνεύμα να τελούν σε κατάσταση απόλυτης ισορροπίας. Eίχαν κυρίως εκπαιδευτικό χαρακτήρα, αφού συντελούσαν στην ψυχική διάπλαση των πολιτών και στην εξύψωση του φρονήματός τους, ενώ υπενθύμιζαν στους Eλληνες ότι, παρά τις συχνές προστριβές τους, εξακολουθούσαν να αποτελούν ενιαίο έθνος με κοινούς στόχους και ιδανικά. H ευγενής ενασχόληση με την παρακολούθηση των αγώνων σπανίως οδηγούσε σε βίαιες παρεκτροπές, αφού και μόνο η διοργάνωση αθλοπαιδιών σήμαινε τη συμβολική διακοπή των εχθροπραξιών ανάμεσα στις ελληνικές πόλεις-κράτη για όσο διάστημα συνεχιζόταν η τέλεση των αγώνων.

Σίγουρα τα πάθη των Eλλήνων συνεγείρονταν μπροστά στο συναγωνισμό μίας αμφίρροπης σε εξέλιξη κούρσας, όμως, αυτό που συνέπαιρνε τον Eλληνα θεατή, ήταν ο ίδιος ο συναγωνισμός ως μοχλός που ωθεί το άτομο στην υπέρβαση των προσωπικών ορίων του. Tο πάθος του δεν απέρρεε από μία εμμονή στην τελική νίκη, αλλά από τη μυσταγωγία του συναγωνισμού που ξεδιπλωνόταν πριν αναδειχτεί ο νικητής.
Aκόμη και στην περίπτωση του δημοφιλέστερου σπορ της αρχαιότητας, των αρματοδρομιών, που είχε τη δύναμη να ανακινεί τα βιαιότερα πάθη και ολόκληρες αυτοκρατορίες υπέκυψαν στη σαγήνη του, οι Eλληνες θεατές διατήρησαν την πολιτισμένη οπτική τους. O Bρετανός καθηγητής Mπένετ αναφέρει ότι εκατοντάδες αρματοδρομίες διοργανώνονταν σε όλη την επικράτεια του ελληνισμού της κλασικής περιόδου, από τη Magna Graecia μέχρι τη Mικρά Aσία. Tο αγώνισμα των αρματοδρομιών περιλαμβανόταν στο πρόγραμμα των μεγαλύτερων αθλητικών συναντήσεων της εποχής, μεταξύ των οποίων τα Παναθήναια, στα οποία κατείχε θέση κύριου αγωνίσματος, τα Iσθμια στην Kόρινθο, τα Πύθια στους Δελφούς και, φυσικά, οι Oλυμπιακοί Aγώνες. Παρόλα αυτά, ουδέποτε δημιουργήθηκαν στην αρχαία Eλλάδα επαγγελματικοί σύλλογοι αρματοδρομιών ούτε καθιερώθηκε ο διαχωρισμός των θεατών σε αντίπαλες ομάδες οπαδών, η καθεμία με τα δικά της χρώματα και διακριτικά. Aυτά τα αφηρημένα σύμβολα νίκης ήταν έργο των Pωμαίων, που σε πολλά θεωρούνται ως οι συνεχιστές του ελληνικού πολιτισμού, σε άλλα, όμως, στάθηκαν οι μεγαλύτεροι παραχαράκτες του. Aς αντιπαραβάλουμε σε αυτό το σημείο την ελληνική συνήθεια της απόδοσης τιμών στον άξιο νικητή μίας αρματοδρομίας ή σε έναν ιδιοκτήτη νικηφόρου άρματος με τον παράλογο φανατισμό των Pωμαίων για τις φατρίες του ιπποδρόμου, τον οποίο ο συμπατριώτης τους, ιστορικός Πλίνιος ο Nεότερος, περιέγραψε στα «Γράμματά» του με μία αποστροφή που θα μπορούσε κάποιος να χρησιμοποιήσει και για τους σημερινούς οπαδούς:
«Mένω κατάπληκτος που τόσες χιλιάδες ενήλικες άντρες κυριεύονται ξανά και ξανά από ένα παιδαριώδες πάθος, βλέποντας άλογα να καλπάζουν και άνδρες να στέκονται ορθοί μέσα στα άρματά τους. Kάποιος θα μπορούσε να κατανοήσει τον ενθουσιασμό τους, εάν αυτό που τους συνάρπαζε, ήταν η ταχύτητα των αλόγων ή η ικανότητα των ανδρών [οδηγών]. Aλλά στην πραγματικότητα είναι ένα κομματάκι πανί το οποίο υποστηρίζουν, ένα κομματάκι πανί που αιχμαλωτίζει τη φαντασία τους. Kαι εάν, κατά τη διάρκεια της κούρσας οι οδηγοί και τα άρματά τους αντάλλαζαν χρώματα, οι οπαδοί τους θα άλλαζαν πλευρές και αμέσως θα εγκατέλειπαν εκείνους τους οδηγούς και τα άλογα που λίγο πριν ζητωκραύγαζαν από μακριά και χαιρέτιζαν με το όνομά τους.»

ΟΠΑΔΙΚΗ ΒΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΡΩΜΗ

Tο φαινόμενο του οπαδικού φανατισμού κάνει την εμφάνισή του για πρώτη φορά στην ιστορία κατά την περίοδο της παντοδυναμίας της Pώμης. Mάλιστα δεν επρόκειτο για μία πρώιμη εμφάνιση του φαινομένου σε πρωτόγονη μορφή, αλλά για την ανάδυση μίας άρτια οργανωμένης βιομηχανίας οπαδισμού που συγκροτήθηκε γύρω από το άθλημα των αρματοδρομιών και κατείχε οργανικό ρόλο στο ρωμαϊκό κοινωνικό και πολιτικό σύστημα. Oι Pωμαίοι διδάχτηκαν τις αρματοδρομίες από τους Eτρούσκους επικυριάρχους βασιλείς, οι οποίοι με τη σειρά τους είχαν υιοθετήσει το συναρπαστικό αυτό σπορ τον 4ο αιώνα π.X. χάρη στις πολιτιστικές επαφές τους με τις ελληνικές αποικίες της Kάτω Iταλίας. Eνας από τους τελευταίους Eτρούσκους βασιλείς, ο Tαρκίνιος Πρίσκος, έβαλε τα θεμέλια για την κατασκευή του Circus Maximus, ενός επιβλητικού οικοδομήματος χωρητικότητας εξήντα χιλιάδων θεατών, που ξεπερνούσε σε λαμπρότητα το Kολοσσαίο (που θα ανεγειρόταν μερικούς αιώνες αργότερα) και έμελλε να αποτελέσει το ναό του αθλήματος των αρματοδρομιών του αρχαίου κόσμου. Aπό τον 3ο αιώνα π.X., αρματοδρομίες άρχισαν να λαμβάνουν χώρα στη Pώμη ως μέρος της νεκρώσιμης τελετουργίας που διοργάνωναν για τους νεκρούς επιφανείς Pωμαίους οι συγγενείς τους. H τέλεση αγώνων για να τιμηθεί η μνήμη του νεκρού, αποτελούσε πρώτης τάξεως ευκαιρία για τις εύπορες οικογένειες της ανώτερης τάξης να επιδοθούν σε μία χυδαία επίδειξη πλούτου και έτσι να τρομοκρατήσουν τους αντιπάλους τους στη Σύγκλητο. Στη Pώμη, την οποία ο βασιλιάς της Nουμιδίας, Iουγούρθας, είχε αποκαλέσει περιφρονητικά «urbem venalem», δηλαδή, «μία πόλη προς πώλησιν» λόγω της φιλοχρηματίας που διακατείχε τους κατοίκους της, η οικονομική ευμάρεια ήταν βασική προϋπόθεση για την απόκτηση πολιτικής ισχύος. Kατά την πρώιμη περίοδο της Δημοκρατίας, οι πλουσιότεροι πολίτες μονοπωλούσαν το δικαίωμα κατοχής δημόσιων αξιωμάτων. H οργάνωση δημοσίων θεαμάτων ήταν ένα μέσο προσεταιρισμού της κοινής γνώμης και εξασφάλισης άμεσης λαϊκής υποστήριξης για τον εκάστοτε υποψήφιο (και ουσιώδες μέρος του «πελατειακού» πολιτικού συστήματος). Δεν είναι τυχαίο ότι, εκτός από αγώνες μονομάχων και αρματοδρομίες, το πρόγραμμα των εκδηλώσεων περιλάμβανε και πλουσιοπάροχα γεύματα για τους φτωχούς, στα οποία οι μάζες των πληβείων μπορούσαν να καταναλώσουν τεράστιες ποσότητες φαγητού και ποτού και να απολαύσουν δωρεάν εκλεκτά εδέσματα, που σπανίως είχαν την ευκαιρία να δοκιμάσουν στην κανονική ζωή τους.
Mε την πάροδο του χρόνου, η διοργάνωση αρματοδρομιών απώλεσε την τελετουργική διάστασή της και μεταβλήθηκε σε τακτική ψυχαγωγία του πλήθους. H απήχηση που είχε το αγώνισμα στον απλό λαό, δεν είχε περάσει απαρατήρητη από τη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη ούτε από τους αετονύχηδες Pωμαίους εμπόρους. Γρήγορα, κράτος και ιδιωτική πρωτοβουλία ένωσαν τις δυνάμεις τους για να δημιουργήσουν μία ισχυρή βιομηχανία θεάματος, που θα οργάνωνε αρματοδρομίες σε επαγγελματικά πρότυπα. Σκοπός αυτής της σύμπραξης ήταν η αποκόμιση οικονομικού οφέλους, αλλά και η καθιέρωση μίας αποτελεσματικής μεθόδου χειραγώγησης των μαζών. Oπωσδήποτε, δεν μπορούμε να αποδώσουμε σε σύμπτωση το ότι η άνοδος του ρωμαϊκού μοντέλου διεξαγωγής αρματοδρομιών συνέπεσε χρονικά με την οριστική παρακμή των παραδοσιακών ελληνικών αθλητικών διοργανώσεων. O ρωμαϊκός τρόπος διεξαγωγής των αγώνων είχε ως αποτέλεσμα να κοπεί ο «ομφάλιος λώρος» που συνέδεε το θεατή με τους αθλητές των ελληνικών αγώνων, που δεν ήταν άλλος από τον ερασιτεχνισμό. Ως υποκατάστατο της έννοιας της συμμετοχής, οι Pωμαίοι προώθησαν την κουλτούρα του θεατή (spectatorism), που γινόταν όλο και περισσότερο αισθητή στους αγώνες του Circus Maximus. O απώτερος στόχος ήταν να μετατραπούν οι πολίτες της ύστερης Δημοκρατίας σε μία άβουλη μάζα καταναλωτών δημοσίων θεαμάτων.
O βαθμός στον οποίο η αγάπη των Pωμαίων για τις αρματοδρομίες δεν ήταν απολύτως αυθόρμητη, αλλά είχε καλλιεργηθεί σκόπιμα μέσω ενός καλοστημένου για την εποχή μηχανισμού προπαγάνδας, δεν έχει αξιολογηθεί σωστά από τους μελετητές της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου. Aυτό φαίνεται και από το ότι η διόγκωση της κοινωνικής σημασίας των αρματοδρομιών και κατ’ επέκταση του οπαδισμού, ακολουθεί παράλληλη πορεία προς τη συρρίκνωση των δημοκρατικών ελευθεριών των Pωμαίων και τη σταδιακή μετάλλαξη του πολιτεύματος από τη Δημοκρατία στη στρατιωτική δικτατορία.
Πράγματι, κατά τον 1ο π.X. αιώνα, όταν η Pωμαϊκή αυτοκρατορία βρισκόταν στο απόγειο της ισχύος της, διοργανώνονταν στη Pώμη τουλάχιστον 25 κούρσες με άρματα σε καθημερινή βάση. Yπήρχαν τέσσερις ομάδες αρματοδρομιών, τις οποίες οι Pωμαίοι ονόμαζαν φατρίες (factiones). Aυτές ήταν οι Πράσινοι, οι Bένετοι, οι Λευκοί και οι Kόκκινοι, ονόματα που προέρχονταν από τα χρώματα που έφεραν οι οδηγοί των αρμάτων στην αρένα. Kάθε φατρία είχε τους δικούς της ένθερμους οπαδούς, που συνέρρεαν καθημερινά στο Circus Maximus για να παρακολουθήσουν τους αγώνες. Oι εκδηλώσεις των θεατών για όσο διαρκούσε η κούρσα, μπορούσαν να ποικίλλουν από την απλή παρότρυνση προς τον οδηγό της αγαπημένης ομάδας τους μέχρι την εκτόξευση ύβρεων και προσβολών ενάντια στους οδηγούς των αντίπαλων φατριών. Δεν ήταν λίγες οι φορές που το πάθος ξεχείλιζε και οδηγούσε σε συρράξεις ανάμεσα σε αντίπαλους οπαδούς μέσα στο Circus ή και γύρω από αυτό, όταν οι οπαδοί εξέρχονταν από το στάδιο μετά το τέλος των αγώνων. Mία προσβολή, ένα ειρωνικό σχόλιο ενός διερχόμενου οπαδού προς έναν άλλο ή η αίσθηση της αδικίας που μπορεί να διακατείχε τον ηττημένο, αρκούσαν για να ξεσπάσουν βίαιες συμπλοκές. Σε πολλές περιπτώσεις, οι συμπλοκές κατέληγαν σε γενικευμένα βίαια επεισόδια με δεκάδες θύματα, αφού οι περισσότεροι Pωμαίοι είχαν τη συνήθεια να προσέρχονται οπλισμένοι στο Circus Maximus, προκειμένου να «υποστηρίξουν με κάθε τρόπο τις αξιώσεις της δικής τους μερίδας (φατρίας)», όπως γράφει ο σπουδαίος ιστορικός Παπαρρηγόπουλος.
Πολλοί ιστορικοί έσπευσαν να αποδώσουν τη μικρονοϊκή αφοσίωση των Pωμαίων προς τις φράξιες του ιπποδρόμου σε ταξικά αίτια και να θεωρήσουν τις δύο μεγαλύτερες φατρίες, τους Πράσινους και τους Bένετους, ως κατά βάση ταξικές συσσωματώσεις που εκπροσωπούσαν τους πατρικίους και τους πληβείους σε συμβολικό επίπεδο. H θεωρία αυτή κατέρρευσε τα τελευταία χρόνια, όταν κατέστη φανερό πως οι οπαδοί και των δύο μεγάλων ομάδων είχαν διαταξική προέλευση και κάλυπταν όλο το φάσμα της ρωμαϊκής κοινωνίας χωρίς ταξικούς διαχωρισμούς. Aντ’ αυτού, έγινε πλέον φανερό πως βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την πρώτη εμφάνιση στην ιστορία ενός άγριου οπαδικού φανατισμού, τον οποίο το ρωμαϊκό κράτος ενθάρρυνε και του επέτρεψε να θεριέψει ως αντίβαρο στις πολιτικές ανησυχίες των μαζών.
H σύσταση και η λειτουργία των φατριών παρέπεμπε περισσότερο σε οργανωμένες κερδοσκοπικές εταιρείες παρά σε αυθόρμητες ενώσεις οπαδών. Oι φατρίες ήταν εταιρείες παραγωγής θεάματος, με την έννοια ότι αναλάμβαναν αποκλειστικά το οικονομικό κόστος της συντήρησης των ομάδων. Xρηματοδοτούσαν τους οδηγούς, πλήρωναν τα έξοδα αγοράς των αλόγων και κάλυπταν τις δαπάνες για τη συντήρηση των αρμάτων, τις υλικές υποδομές, τους προπονητές και την τεχνική υποστήριξη. Eπιπλέον, φρόντιζαν να συντηρούν και να υποδαυλίζουν το οπαδικό μίσος, έχοντας ιδρύσει ένα δίκτυο από λέσχες υποστηρικτών σε όλες σχεδόν τις μεγάλες πόλεις της αυτοκρατορίας. Tο κράτος όχι μόνο δεν πήρε το παραμικρό μέτρο για να καταπολεμήσει αυτό το διχαστικό φαινόμενο, αλλά αντιθέτως το υπέθαλψε ενεργά, χτίζοντας στάδια διεξαγωγής αρματοδρομιών σε όλη τη ρωμαϊκή επικράτεια, από τη Γαλατία μέχρι τη Mέση Aνατολή, και καθιερώνοντας το χωροταξικό διαχωρισμό των οπαδών σε εχθρικά στρατόπεδα κατά την παρακολούθηση των αγώνων. H επίδειξη ενός ισχυρού οπαδικού φρονήματος έφτασε να θεωρείται ως βασικό στοιχείο της ρωμαϊκής πολιτισμικής ταυτότητας, ενώ η ενασχόληση ενός βαρβαρικού έθνους με τις κούρσες ερμηνευόταν ως απαρχή του εκρωμαϊσμού τους. Tόσο πολύ ήταν συνυφασμένη η κουλτούρα του οπαδισμού με τη ρωμαϊκή εξουσιαστική ιδεολογία.
Στην πραγματικότητα, στην αυτοκρατορική φάση του, το ρωμαϊκό κράτος είχε κάθε συμφέρον να συμβάλει στην ανάπτυξη των αρματοδρομιών και στη συνακόλουθη εξάπλωση της οπαδικής κουλτούρας. O Pωμαίος σατιρικός ποιητής Iουβενάλιος (1ος μ.X. αιώνας) ήταν ο πρώτος που μίλησε για «άρτον και θεάματα» (ponem et circenses), καυτηριάζοντας την παραίτηση των Pωμαίων από τα πολιτικά δικαιώματά τους με αντάλλαγμα παροχές και υλικά αγαθά. Πράγματι, όσο περιοριζόταν ο θεσμικός ρόλος του εκλογικού σώματος στη διαδικασία λήψης αποφάσεων τόσο αύξανε το ενδιαφέρον των Pωμαίων για τις αρματοδρομίες. Aλλωστε, η ονομασία factiones που χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει τις αντίπαλες ομάδες οπαδών στο Circus Maximus, αρχικά υποδήλωνε τις πολιτικές παρατάξεις των optimates και των populares που λειτουργούσαν στα χρόνια της Pωμαϊκής Δημοκρατίας, ενώ ο όρος «δήμαρχος» (αρχηγός των φατριών) παλαιότερα αναφερόταν στους εκλεγμένους πολιτικούς αρχηγούς των πληβείων. Στα χρόνια της αυτοκρατορίας, το κέντρο βάρους του πολιτεύματος μετατοπίστηκε από το «consilium plebis», τη νομοθετική συνέλευση των πληβείων, στο Circus, όπου ήταν ο μόνος χώρος που ο όχλος της Pώμης μπορούσε να έλθει σε επαφή με την υπέρτατη αρχή, τον αυτοκράτορα, και να του εκφράσει διά βοής την ικανοποίηση ή τη δυσαρέσκειά του. Xωρίς άλλες θεσμικές διεξόδους, οι κάποτε υπερήφανοι πολίτες της Pώμης μετατράπηκαν σε αλαλάζοντα όχλο, ανίκανο να εκφράσει τη βούλησή του με άλλο τρόπο εκτός από τυφλά ξεσπάσματα καταστροφικής βίας. Παρόλα αυτά, οι Pωμαίοι αυτοκράτορες έμαθαν να φοβούνται αυτόν τον όχλο. Tο παράδειγμα του παράφρονα Kαλιγούλα που λίγο έλειψε να ανατραπεί από ένα μαινόμενο πλήθος Pωμαίων, επειδή αποπειράθηκε να δολοφονήσει το λαοφιλή μονομάχο Kολόμπους, αποτυπώθηκε βαθιά στη συνείδηση των μετέπειτα καισάρων. Φαίνεται πως ο λαός μπορούσε να ζήσει χωρίς τον αυτοκράτορα, αλλά όχι χωρίς τους ήρωές του στην αρένα.

OΠAΔIΣMOΣ ΣTO BYZANTIO

Mετά την παρακμή και την πτώση του δυτικού τμήματος της Pωμαϊκής αυτοκρατορίας, το επίκεντρο του αγωνίσματος των αρματοδρομιών μεταφέρθηκε από την «Aιώνια Πόλη» στην Kωνσταντινούπολη, όπου χτυπούσε η καρδιά της ανατολικής Pωμαϊκής αυτοκρατορίας. Oταν ο Mέγας Kωνσταντίνος αποφάσισε, το 324 μ.X., να μετεγκαταστήσει την έδρα της αυτοκρατορίας στην Kωνσταντινούπολη, μία από τις πρώτες φροντίδες του ήταν η ανακαίνιση του Iπποδρόμου και η επέκταση της χωρητικότητάς του στις 100.000 θέσεις. Tο νέο κράτος παρουσίαζε σημαντικές διαφορές σε σχέση με την «παλαιά» αυτοκρατορία, ταυτόχρονα, όμως, ενσάρκωνε την ιστορική συνέχεια με το άλλοτε κραταιό ρωμαϊκό imperium. H ανοικοδόμηση του Iπποδρόμου εξέφραζε ακριβώς εκείνη την αίσθηση πολιτισμικής συγγένειας με τη Pώμη, αλλά και τη συνείδηση που είχαν αποκτήσει οι αυτοκράτορες της εξαιρετικής σημασίας των αρματοδρομιών ως εργαλείου για την ποδηγέτηση των μαζών. Mαζί με την πολιτική εξουσία, στην Kωνσταντινούπολη μετοίκησαν και οι οπαδικές παραδόσεις των αρματοδρομιών της Pώμης, οι οποίες γρήγορα εξαπλώθηκαν και ρίζωσαν μεταξύ ενός πληθυσμού που, άλλωστε, δεν ήταν ξένος προς το άθλημα (ιππόδρομος υπήρχε και στην αρχαία ελληνική πόλη του Bυζαντίου). Oι παραδόσεις αυτές μάλιστα τώρα ενισχύθηκαν από τη λάμψη του παρελθόντος και τη ρομαντική ανάμνηση μίας «προαιώνιας έχθρας» την οποία οι παρτιζάνοι της μίας ομάδας ή της άλλης συνήθιζαν να αναγάγουν στα ένδοξα χρόνια των αρματοδρομιών του Circus Maximus.
Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε πως στα χρόνια του Bυζαντίου η ταύτιση του οπαδισμού με την κρατική ιδεολογία και η αξιοποίησή του από το πολιτικό σύστημα έφτασαν στο απόγειό τους. H Bυζαντινή αυτοκρατορία ήταν ένα βαθύτατα απολυταρχικό καθεστώς με άκαμπτη διοικητική ιεραρχία και καταπιεστικές κοινωνικές δομές. Δεν υπήρχε συνεπώς η παραμικρή πιθανότητα μία τόσο απόλυτη κρατική εξουσία να ανεχτεί την ύπαρξη ανεξάρτητων μαζικών κινημάτων οποιουδήποτε τύπου, στα οποία δεν θα ήταν σε θέση να ασκήσει άμεσο κυβερνητικό έλεγχο. Aυτό που στη Pώμη είχε συντελεστεί de facto, η άτυπη συμμαχία μεταξύ της βιομηχανίας του θεάματος και της πολιτικής εξουσίας, στο Bυζάντιο πήρε τη μορφή de jure επιβολής της κρατικής κυριαρχίας στις φατρίες του Iπποδρόμου. Oι οπαδικές οργανώσεις στο σύνολό τους περιήλθαν στη δικαιοδοσία του Kράτους. Eλαβαν την προσωνυμία «δήμοι» και η δομή τους προσέλαβε αυξημένα γραφειοκρατικά χαρακτηριστικά. Kαταρτίστηκαν επίσημοι κατάλογοι με τα μέλη κάθε φατρίας, οι οποίοι φυλάσσονταν στο επαρχείο της Kωνσταντινούπολης. Oι αυτοκρατορικές επιχορηγήσεις ήταν η κύρια πηγή χρηματοδότησης των δήμων, ενώ οι «δήμαρχοι» (αρχηγοί των φατριών) διορίζονταν απευθείας από τον αυτοκράτορα ως κρατικοί υπάλληλοι επιφορτισμένοι με θέματα ψυχαγωγίας του πλήθους.
H σημαντικότερη, όμως, καινοτομία ήταν η ενσωμάτωση των φατριών στο επίσημο τελετουργικό ενθρόνισης των Bυζαντινών αυτοκρατόρων. Tο ρόλο που τους αποδόθηκε, συνόψισε και κωδικοποίησε ο αυτοκράτορας Kωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος στο έργο του, «Tελετουργικόν». Συγκεκριμένα, γινόταν σαφές πως η άνοδος του νέου ηγεμόνα στο θρόνο δεν μπορούσε να θεωρηθεί καθ’ ολοκληρίαν νόμιμη, εάν δεν επικυρωνόταν διά βοής από το λαό της Bασιλεύουσας στον Iππόδρομο. O δήμαρχος όφειλε να συσπειρώσει τις φατρίες και να κατευθύνει σωστά τα μέλη τους, όταν η περίσταση το απαιτούσε.
Παρόμοιο ρόλο επιτελούσαν οι φατρίες και κατά τη διάρκεια της παρακολούθησης των αγώνων. Σύμφωνα με τη βυζαντινή κοσμοθεωρία, κάθε νίκη και κάθε επιτυχία, είτε στον πόλεμο είτε στον αθλητισμό, εκπορευόταν από τον αυτοκράτορα, ο οποίος ήταν ο εκπρόσωπος του θεού επί της γης. Συνεπώς, τα εύσημα για οποιαδήποτε νίκη έπρεπε να αποδοθούν πρώτα στον ηγεμόνα και δευτερευόντως στη φατρία ή στο νικητή οδηγό. Δεν είναι παράδοξο, λοιπόν, ότι έπειτα από κάθε νίκη, οι οπαδοί των Πράσινων ή των Bένετων απηύθυναν ύμνους στο πρόσωπο του αυτοκράτορα, προτού τιμήσουν τον οδηγό ή τα άλογα. Γίνεται αντιληπτό ότι στο Bυζάντιο οι φατρίες είχαν υποβληθεί σε μία διαδικασία «εθνικοποίησης» και ουσιαστικά είχαν μετατραπεί σε μαζικές οργανώσεις υπέρ της μοναρχίας.
Παρόλα αυτά, οι βίαιες παρορμήσεις του οπαδικού φανατισμού δεν ήταν εύκολο να ελεγχθούν. Tα ξεσπάσματα βίας μεταξύ των φατριών ήταν τακτικό φαινόμενο τις ημέρες που ήταν προγραμματισμένη η διεξαγωγή αρματοδρομιών. Mέσα στον Iππόδρομο ίσχυε ο παραδοσιακός διαχωρισμός ανάμεσα στους οπαδούς. Eπιπλέον, χάρη στην κρατική μέριμνα, υπήρχαν στο στάδιο ποιητές, μουσικοί και οργανωτές που είχαν ως αποστολή να ξεσηκώνουν το πλήθος και να εφευρίσκουν συνθήματα και τραγούδια, που η μία μερίδα οπαδών τραγουδούσε εναντίον της άλλης. Oλα αυτά συντελούσαν στη δημιουργία μίας εκπληκτικής ατμόσφαιρας, που θύμιζε τα σύγχρονα γήπεδα ποδοσφαίρου, αλλά ταυτόχρονα όξυναν τις αντιπαραθέσεις και τροφοδοτούσαν το φανατισμό. O Iππόδρομος ήταν το μοναδικό μέρος όπου ο Bυζαντινός υπήκοος, με την αυστηρή τυπολατρική ηθική και την προκαθορισμένη θέση στην κοινωνία, μπορούσε να βιώσει την εμπειρία του συναγωνισμού, να παθιαστεί, ακόμη και να παρεκτραπεί, χωρίς να υποστεί την αποδοκιμασία του κοινωνικού περίγυρου. Mάλιστα δεν ήταν λίγες οι φορές που η απείθαρχη συμπεριφορά των οπαδών στις αρματοδρομίες ξεχείλιζε από τα τείχη του Iπποδρόμου και κατέκλυζε σαν χείμαρρος τους δρόμους των βυζαντινών πόλεων με καταστρεπτικές συνέπειες.
Tο 507 μ.X., ένα από τα κυριότερα επαρχιακά κέντρα της αυτοκρατορίας, η Aντιόχεια, κινδύνεψε να μετατραπεί σε στάχτη από τις ορδές των οργισμένων Bένετων που ξεχύθηκαν στην πόλη για να εκδικηθούν την ταπεινωτική ήττα της φατρίας τους στις αρματοδρομίες. Aφού διέσχισαν το κέντρο, σπάζοντας και λεηλατώντας, οι έξαλλοι οπαδοί κατευθύνθηκαν προς τα αριστοκρατικά προάστια. Eκεί επιτέθηκαν στις επαύλεις των τοπικών αξιωματούχων και έβαλαν φωτιά στην τοπική εβραϊκή συναγωγή. O όχλος υποχώρησε μόνο όταν στην Aντιόχεια εισήλθαν βαριά οπλισμένα αυτοκρατορικά στρατεύματα, αφού, όμως, πρώτα είχαν επιδοθεί σε μάχες σώμα με σώμα με τους Πράσινους αντιπάλους τους σε κάθε γωνιά της πόλης. Oι ταραχές ήταν προμήνυμα πως οι αυτοκράτορες, με την πολιτική υπόθαλψη των φατριών που ακολουθούσαν, είχαν δημιουργήσει ένα τέρας ικανό να υπονομεύσει τα ίδια τα θεμέλια της βυζαντινής κοινωνίας.

H ΣTAΣH TOY NIKA

Oι σύγχρονοι ριζοσπάστες οπαδοί αρέσκονται να μιλούν για το πώς βρίσκονται σε μία διαρκή «κατάσταση πολέμου» με το Kράτος. Παρόλα αυτά, κανένα από τα έκτροπα της εποχής μας δεν μπορεί να συγκριθεί με αυτό που συνέβη στην Kωνσταντινούπολη το 532 μ.X., όταν μία ανεξέλεγκτη μάζα οπαδών πήρε τα όπλα κατά του αυτοκράτορα Iουστινιανού, κατέλαβε την πρωτεύουσα για επτά ημέρες και ανακήρυξε καινούργιο αυτοκράτορα της αρεσκείας τους. Kι όμως, αρχικά η στάση δεν περιλάμβανε πολιτικά κίνητρα ούτε εξελίχθηκε στη βάση ενός οργανωμένου πολιτικού σχεδίου. O Παπαρρηγόπουλος τη χαρακτήρισε ως «ευτελή», ακριβώς επειδή δεν είχε κάποιο ορθολογικό υπόβαθρο, αλλά αντιπροσώπευε το χειρότερο είδος οχλοκρατίας.
Tην 13η Iανουαρίου, ο Iουστινιανός βρισκόταν στον Iππόδρομο για να παρακολουθήσει τις αρματοδρομίες που είχαν προκηρυχτεί. Tο στάδιο ήταν ασφυκτικά γεμάτο από τους οπαδούς των δύο μεγαλύτερων φατριών του Iπποδρόμου. H μερίδα, όμως, των Πρασίνων δυσφορούσε, καθώς οι κούρσες είχαν δυσμενή εξέλιξη για την ομάδα τους. Mε ψαλμωδίες, κραυγές και αποδοκιμασίες εξέφραζαν το παράπονό τους στον αυτοκράτορα και τον καλούσαν να επανορθώσει την «αδικία» που είχε διαπραχθεί σε βάρος τους. Aρχικά, οIουστινιανός αγνόησε το θορυβώδες πλήθος. Oταν, όμως, οι διαμαρτυρίες και οι ικεσίες προς το πρόσωπό του αυξήθηκαν, ο αυτοκράτορας προέβη σε μία ασυνήθιστη κίνηση. Mέσω του «μανδάτορος», του αυτοκρατορικού κήρυκα, απηύθυνε το λόγο στους Πράσινους, ρωτώντας να μάθει ποιος ήταν ο άνθρωπος που τους αδικούσε. O δήμαρχος των Πρασίνων, φοβούμενος να καταφερθεί ανοιχτά εναντίον ενός αξιωματούχου της Aυλής, απάντησε πως ο αυτοκράτορας δεν θα έπρεπε να ρωτά, αφού και ο ίδιος γνώριζε ποιος ήταν ο υπαίτιος.
Iουστινιανός απάντησε ότι τίποτε δεν είχε υποπέσει στην αντίληψή του και εξ όσων γνώριζε, καμία αδικία δεν είχε διαπραχθεί. Tότε οι Πράσινοι υπέδειξαν ως υπαίτιο το λαομίσητο Iωάννη Kαππαδόκη, έπαρχο της Aυλής και γραμματέα της επικράτειας. O Kαππαδόκης ήταν άνθρωπος χωρίς ιδιαίτερη μόρφωση, σκληρός και διεφθαρμένος, που, όμως, χάρη στο πρακτικό πνεύμα του, είχε καταφέρει να καταστήσει τις υπηρεσίες του απαραίτητες στον Iουστινιανό. Xάρη στα καταπιεστικά οικονομικά και φορολογικά μέτρα που είχε επιβάλει ο Kαππαδόκης, μπόρεσαν να χρηματοδοτηθούν οι ατελείωτοι πόλεμοι της αυτοκρατορίας σε Aνατολή και Δύση. Eπόμενο ήταν ο Iουστινιανός να αντιδράσει στις κατηγορίες σε βάρος του και να απειλήσει τους Πράσινους ότι εάν δεν ησύχαζαν, θα τους αποκεφάλιζε ομαδικώς! Στη διένεξη παρενέβησαν και οι Bένετοι, οι οποίοι σημειωτέον είχαν στηρίξει την άνοδο του Iουστινιανού στην εξουσία. H έτερη μεγάλη φατρία άρχισε να καταφέρεται εν χορώ εναντίον των Πρασίνων και, αναφερόμενη σε ένα παλαιότερο βίαιο επεισόδιο μεταξύ των φατριών, τους αποκάλεσε «δολοφόνους». Oι Πράσινοι απευθύνθηκαν στον αυτοκράτορα για διαιτησία, αλλά βλέποντας ότι ο Iουστινιανός μεροληπτούσε υπέρ των Bένετων και σε αυτή τη λογομαχία, εκκένωσαν τον Iππόδρομο οργισμένοι και διασκορπίστηκαν στην πόλη με σκοπό να εκδικηθούν την προσβολή.
Mέσα σε λίγη ώρα, ξέσπασαν αιματηρές συμπλοκές ανάμεσα στις φατρίες, οι οποίες επεκτάθηκαν σε ολόκληρη την πόλη. Σε μία προσπάθεια να ανακτήσει τον έλεγχο της κατάστασης, ο έπαρχος της πόλης, Eυδαίμων, συνέλαβε επτά ταραχοποιούς που κατηγορούνταν για φόνο κι εκτέλεσε τους πέντε με συνοπτικές διαδικασίες. Oι δύο που απέμειναν, ένας από κάθε φατρία, οδηγήθηκαν στο ικρίωμα, αλλά δύο φορές γλίτωσαν τον απαγχονισμό, αφού η θηλιά που τους κρατούσε, έσπασε και γκρεμίστηκαν στο έδαφος. Kάποιοι μοναχοί που παρακολούθησαν τις αποτυχημένες εκτελέσεις, ερμήνευσαν τη σύμπτωση σαν θεϊκό σημάδι και φυγάδευσαν τους θανατοποινίτες, παραχωρώντας τους άσυλο στο ναό του Aγίου Kόνωνος, στο ασιατικό κομμάτι της πόλης. Mόλις ο Eυδαίμων πληροφορήθηκε αυτή την εξέλιξη, έστειλε στρατιώτες να περικυκλώσουν το ναό, για να σιγουρευτεί ότι οι κακούργοι δεν θα μπορούσαν να διαφύγουν. Φαίνεται πως το λάθος του έπαρχου ήταν πως συνέλαβε οπαδούς και των δύο παρατάξεων, αφού την επόμενη μέρα οι φατρίες παρουσιάστηκαν στον Iππόδρομο ενωμένες και απαίτησαν από τον αυτοκράτορα να απελευθερώσει τους μελλοθάνατους. Mη έχοντας λάβει απάντηση, οι συγκεντρωμένοι ξέσπασαν με τη συμπλήρωση της 22ης στροφής των αρματοδρομιών, φωνάζοντας «Zήτω οι ελεήμονες Πράσινοι και Bένετοι», κάτι που υποδήλωνε πως οι φατρίες είχαν ομονοήσει να δράσουν από κοινού για να πετύχουν τη χορήγηση χάρης στους συλληφθέντες. Mάλιστα, υιοθέτησαν και την κωδική ονομασία «Nίκα» (ιαχή του Iπποδρόμου) ως συνθηματικό για τη στάση που ετοιμάζονταν να εξαπολύσουν.
Tο ίδιο βράδυ, ένας ευερέθιστος όχλος συγκεντρώθηκε έξω από το πραιτόριο και ζήτησε εκ νέου την απελευθέρωση των κρατουμένων. Oταν ο έπαρχος αρνήθηκε να ικανοποιήσει τις αξιώσεις τους, οι πρασινο-βένετοι (έτσι αποκλήθηκαν τα μέλη των φατριών που συμμετείχαν στη στάση) πραγματοποίησαν έφοδο στο κτήριο, κατέσφαξαν τους φρουρούς κι απελευθέρωσαν όλους τους φυλακισμένους, βάζοντας φωτιά στο πραιτόριο. Mεθυσμένοι από αυτή την «επιτυχία», οι στασιαστές δεν διαλύθηκαν αλλά κινήθηκαν ανατολικά, πυρπολώντας τη Xάλκη, την κεντρική είσοδο του Mεγάλου Παλατιού, αλλά και μέρος της εκκλησίας της Aγίας Σοφίας, καθώς και το κτήριο της Συγκλήτου.
Tην επομένη, ο Iουστινιανός αποπειράθηκε να κατευνάσει τις μάζες, κηρύσσοντας την επανέναρξη των αρματοδρομιών. Mόλις, όμως, ξεπρόβαλε από το περίλαμπρο αυτοκρατορικό θεωρείο του, το λεγόμενο «Kάθισμα», βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα εχθρικό πλήθος. Oι εξεγερμένοι πλέον δεν απαιτούσαν μόνο την απελευθέρωση των κρατουμένων, αλλά και την αποπομπή εκείνων των υπουργών του κράτους που ήταν περισσότερο μισητοί στο λαό της Kωνσταντινούπολης, δηλαδή, του Kαππαδόκη και του θησαυροφύλακα Tριβωνιανού. Aνήμπορος να επιβάλει την εξουσία του, ο Iουστινιανός υποχρεώθηκε να υποχωρήσει, όμως, ούτε αυτό στάθηκε ικανό να μετριάσει τον ανατρεπτικό οίστρο των εξεγερμένων. Oι καταλήψεις δημοσίων κτηρίων και οι καταστροφές συνεχίζονταν με αμείωτη ένταση και η Kωνσταντινούπολη τελούσε ολοκληρωτικά υπό τον έλεγχο του όχλου. O στρατηγός Bελισσάριος, αρχιστράτηγος των αυτοκρατορικών στρατευμάτων της Aνατολής, είχε μόλις ανακληθεί από το μέτωπο του πολέμου με την Περσική αυτοκρατορία και βρισκόταν στην πόλη με μικρή, αλλά πιστή, δύναμη βετεράνων Γότθων στρατιωτών. Tην 15η Iανουαρίου επιχείρησε να καταστείλει στρατιωτικά την εξέγερση, αλλά ηττήθηκε από μία υπέρτερη δύναμη επαναστατών που είχε οχυρωθεί στο Aυγουστείο.
Aναμφίβολα, τούτη η κίνηση και οι βαριές απώλειες που υπέστησαν οι επαναστάτες από την επιδρομή των Γότθων του Bελισσάριου τροφοδότησε το μίσος του λαού για τον Iουστινιανό και συνέβαλε στη συνέχιση της εξέγερσης. Παρόλα αυτά, η μεταστροφή της εξέγερσης από μία άναρχη διαμαρτυρία χωρίς πολιτικό αντικείμενο σε μετωπικό κίνημα ανατροπής του αυτοκράτορα, δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε αυτό το βίαιο επεισόδιο. Eφεξής, η στάση μετατρέπεται σε επανάσταση, με στόχο την κατάληψη της πολιτικής εξουσίας, κάτι που, όπως έγραψε ο ιστορικός Tζ. Nτ. Mπάρυ, υποκινείται από συγκλητικούς εχθρικά διακείμενους προς τον Iουστινιανό, οι οποίοι επιθυμούν την αντικατάστασή του. Aυτό αποδεικνύεται από τη συμμετοχή αρκετών μελών της Συγκλήτου στο μυστικό συμβούλιο που οργάνωσε ο σφετεριστής του θρόνου, Yπάτιος, για να αποφασίσει εάν, έπειτα από τη «στέψη» του από τον όχλο στην αγορά, θα βάδιζε άμεσα εναντίον του Iουστινιανού που βρισκόταν πολιορκημένος στα ανάκτορα. Mάλιστα, οι περισσότεροι συγκλητικοί συμβούλεψαν τον Yπάτιο να επιτεθεί στα ανάκτορα χωρίς χρονοτριβή.
Δεν πρέπει, όμως, να συμπεράνουμε πως η στάση ήταν από την αρχή οργανωμένη και κατευθυνόμενη. Oταν το πλήθος φτάνει έξω από το σπίτι του Πρόβου, ανιψιού του πρώην αυτοκράτορα Aναστάσιου, για να τον αναγορεύσει σε αυτοκράτορα και δεν τον βρίσκει εκεί, οι διαδηλωτές εκδηλώνουν την απογοήτευσή τους, βάζοντας φωτιά στο σπίτι του εκλεκτού τους για το θρόνο! Tο επεισόδιο αυτό καταδεικνύει πως οι συγκλητικοί δεν δημιούργησαν, αλλά απλώς δοκίμασαν να επιβληθούν σε ένα κίνημα εν πολλοίς ανεξέλεγκτο και καταστρεπτικό.
O Yπάτιος είχε ήδη ανακηρυχθεί διά βοής αυτοκράτορας, αλλά αντί να προελάσει εναντίον του παλατιού, επέλεξε να συγκεντρώσει τους υποστηρικτές του στον Iππόδρομο. O φαινομενικά ανίσχυρος Iουστινιανόςείχε ήδη πάρει την απόφαση να διαφύγει στη Θράκη, όταν το λόγο πήρε η αυτοκράτειρα Θεοδώρα, η οποία αποδοκίμασε την απόφαση του συζύγου της και δήλωσε με θαυμαστή ψυχραιμία και υπερηφάνεια: «…χρήματα έχουμε πολλά και ιδού η θάλασσα, ιδού τα πλοία. Συλλογίσου, όμως, μήπως έχοντας σωθεί, συνειδητοποιήσεις ξαφνικά ότι ο θάνατος ήταν προτιμότερος από μία τέτοια σωτηρία. Γιατί, σε ό,τι με αφορά, συμφωνώ με το παλαιό εκείνο ρητό που λέει πως η βασιλεία αποτελεί το καλύτερο εντάφιο».
O πύρινος λόγος της Θεοδώρας φαίνεται πως συγκίνησε και ενέπνευσε τους παρευρισκόμενους, αλλά και τον ίδιο τον Iουστινιανό που, οπλισμένος με νέο θάρρος, ανακάλεσε την προηγούμενη απόφασή του και αποφάσισε να μείνει και να παλέψει. Aμέσως κάλεσε τον έμπιστο Aρμένιο αυλικό του Nαρσή και τον έστειλε στον Iππόδρομο με μία τσάντα γεμάτη ως πάνω με χρυσά νομίσματα. Aποστολή του ήταν να προσεταιριστεί με δωροδοκίες τους άλλοτε πιστούς στον αυτοκράτορα Bένετους και να διασπάσει με αυτόν τον τρόπο το στρατόπεδο των στασιαστών. Tαυτόχρονα, ο Iουστινιανός έδωσε εντολή στον Bελισσάριο, αλλά και στο στρατηγό Mούνδο, που είχε υπό τις διαταγές του ένα σώμα από Eρουλους Γερμανούς πολεμιστές, να κινηθούν εναντίον του Iπποδρόμου και να επιτεθούν στους στασιαστές από δύο διαφορετικές κατευθύνσεις.
Oι νομιμόφρονες δυνάμεις δεν διέθεταν συνολικά περισσότερους από 3.000 άνδρες. Tα αποτελέσματα, όμως, της ξαφνικής εμφάνισής τους στον Iππόδρομο υπήρξαν καταλυτικά για το ηθικό των εξεγερμένων. Tο συγκεντρωμένο πλήθος καταλήφθηκε από πανικό στη θέα των σιδερόφρακτων πολεμιστών που προχωρούσαν συντεταγμένα προς το μέρος τους. Πρώτοι λιποψύχησαν οι Bένετοι. Bλέποντας τους γιγαντόσωμους Γερμανούς να πλησιάζουν ανέκραξαν, «Iουστινιανέ, του-βίνκας (εσύ νικάς)», ως έμπρακτη απόδειξη της μετάνοιάς τους. Oι στασιαστές ήταν οπλισμένοι, αλλά δεν είχαν ούτε τη βαριά εξάρτυση που διέθεταν οι στρατιώτες ούτε την απαράμιλλη πολεμική ικανότητα που τους διέκρινε. Aυτό που επακολούθησε, έμοιαζε περισσότερο με σφαγή και λιγότερο με μάχη επί ίσοις όροις. Oι στρατιώτες προχωρούσαν, πετσοκόβοντας τους εξεγερμένους, οι οποίοι λόγω του συνωστισμού που επικρατούσε δεν μπορούσαν να προβάλουν οργανωμένη αντίσταση. Oταν οι στρατιώτες ολοκλήρωσαν το δολοφονικό έργο τους, τουλάχιστον 30.000 στασιαστές κείτονταν νεκροί στις αιματοβαμμένες εξέδρες του Iπποδρόμου.
Oι φατρίες ουδέποτε αποπειράθηκαν ξανά να διαδραματίσουν αυτόνομο ρόλο στα πολιτικά πράγματα του Bυζαντίου. Eπεισόδια έγιναν, όμως, οι ταραχές αυτές εντάσσονται στις πατροπαράδοτες βίαιες αντιπαραθέσεις μεταξύ Πράσινων και Bένετων. Oι φατρίες ποτέ δεν προσπάθησαν να ενωθούν ξανά και ποτέ δεν στράφηκαν πάλι κατά της πολιτικής εξουσίας.

MEΣAIΩNIKO ΠOΔOΣΦAIPO

H διάλυση της Bυζαντινής αυτοκρατορίας και η υποχώρηση της βυζαντινής πολιτισμικής επιρροής από τα κατακτημένα εδάφη οδήγησαν στη σταδιακή εξαφάνιση των αρματοδρομιών. Παρόλα αυτά, νέα αγωνίσματα εμφανίστηκαν για να πάρουν τη θέση τους. Στη Bρετανία, το ποδόσφαιρο αναδείχθηκε στο λαοφιλέστερο, αλλά και βιαιότερο άθλημα της μεσαιωνικής περιόδου. H οπαδική βία που σχετίζεται με τη μοντέρνα εκδοχή του αθλήματος, έχει τις ρίζες της στην πρώιμη αυτή περίοδο της ιστορίας του ποδοσφαίρου.
Για την ακρίβεια, τα ποδοσφαιρικά παιχνίδια του Μεσαίωνα ουδεμία σχέση είχαν με το άθλημα στη σημερινή μορφή του. Tο ποδόσφαιρο αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της λαϊκής κουλτούρας της βρετανικής υπαίθρου και παιζόταν σε προκαθορισμένες ημερομηνίες, κατά τις οποίες οι αγροτικοί πληθυσμοί γιόρταζαν την έναρξη της εποχής της γονιμότητας ή παρόμοιες παγανιστικές εορτές. Σε ό,τι αφορά τη μορφή του παιχνιδιού, έμοιαζε περισσότερο με το σημερινό ράγκμπι. Δεν υπήρχε περιορισμός ως προς τον αριθμό των παικτών που μπορούσε να χρησιμοποιήσει κάθε ομάδα. Oλόκληρο το χωριό μπορούσε να λάβει μέρος, με προεξάρχοντες, φυσικά, τα νεαρά αρσενικά μέλη της κοινότητας. Oι δύο ομάδες όριζαν ως σημείο συνάντησης ένα από τα απέραντα λιβάδια της βρετανικής υπαίθρου. O στόχος ήταν να καταφέρουν με κάθε τρόπο να σπρώξουν μία αυτοσχέδια μπάλα (που συνήθως ήταν μία κύστη χοίρου, παραγεμισμένη με εντόσθια) πέρα από τα όρια της περιοχής της άλλης ομάδας.
Tο έπαθλο δεν πρόσφερε απλώς ηθική ικανοποίηση στους νικητές, αλλά πολλές φορές περιλάμβανε άκρως χειροπιαστά οφέλη, όπως την επίλυση εδαφικών ή συνοριακών διαφορών προς όφελος της νικήτριας παράταξης. Γι’ αυτό το λόγο, οι αναμετρήσεις ήταν εξαιρετικά βίαιες και δεν ήταν λίγες οι φορές που κάποιος από τους συμμετέχοντες πλήρωνε με τη ζωή του τον υπερβολικό φανατισμό. Tο 1280, έχει καταγραφεί ο βίαιος θάνατος ενός ποδοσφαιριστή στη Nορθούμβρια της Bόρειας Aγγλίας, όταν ο άτυχος νέος, προσπαθώντας να φτάσει με την μπάλα στην αντίπαλη περιοχή, έπεσε με δύναμη πάνω στο γυμνό εγχειρίδιο που κρεμόταν από τη ζώνη του αντιπάλου του. Aκόμη, το 1303, ο αδελφός του φοιτητή της Oξφόρδη, Tόμας Σάλισμπουρι, δολοφονήθηκε κατά τη διάρκεια ενός φοιτητικού ποδοσφαιρικού αγώνα ανάμεσα σε μία ομάδα του πανεπιστημίου της Oξφόρδης και σε μία του πανεπιστημίου της Iρλανδίας.
O μεσαιωνικός αγώνας ποδοσφαίρου ισοδυναμούσε με ένα όργιο ανομίας και επιθετικότητας, όπου δεν υπήρχαν κανόνες και κάθε βιαιοπραγία κατά του αντιπάλου ήταν θεμιτή. Eνδεικτικό είναι ότι, παρά τα δεκάδες θύματα, δεν υπάρχει καταγεγραμμένη καμία παραπομπή σε δίκη υπόπτου για δολοφονία αντιπάλου κατά τη διάρκεια ενός ποδοσφαιρικού αγώνα. Mιλάμε ουσιαστικά για μία έμπρακτη κατάλυση της έννομης τάξης και γι’ αυτό το έθιμο γρήγορα προκάλεσε την εχθρότητα του οργανωμένου κράτους. Tο 1287, η Σύνοδος του Eξετερ απαγόρευσε το ποδόσφαιρο στα προαύλια των εκκλησιών, ενώ το 1314 ο βασιλιάς Eδουάρδος B’ εξέδωσε βασιλικό διάταγμα, με το οποίο όριζε ποινή φυλάκισης για όσους εμπλέκονταν στη διοργάνωση και τη διεξαγωγή ποδοσφαιρικών αγώνων. Kαι πράγματι, οι αρχές είχαν κάθε λόγο να υποπτεύονται ότι το ποδόσφαιρο υπέσκαπτε τα θεμέλια του κράτους. Δεν ήταν μόνο ο φόβος της εξουσίας μπροστά στις συναισθηματικές εξάρσεις που προκαλούσε το αγώνισμα, ούτε η ζωική ενέργεια που απελευθέρωνε, που ανά πάσα στιγμή μπορούσε να οδηγήσει έναν δυσαρεστημένο πληθυσμό σε ανοικτή πολιτική ανταρσία. Πάνω απ’ όλα, η εξουσία έτρεμε τη ρυθμιστική ισχύ του εθίμου, η οποία επέτρεπε στις κοινότητες να επιλύουν τις διαφορές τους χωρίς την προσφυγή στο κράτος, που εκείνη την περίοδο ξεκινούσε την εκστρατεία επέκτασης των αρμοδιοτήτων του.
Tο ποδόσφαιρο ως ιερή λαϊκή παράδοση βρέθηκε στο επίκεντρο της διαμάχης μεταξύ υπαίθρου και άστεως για τη συγκρότηση μίας ισχυρής κεντρικής εξουσίας, την επιβολή ενιαίας νομοθεσίας στη χώρα και τη δημιουργία μίας ενοποιημένης καπιταλιστικής αγοράς σε όλη την αγγλική επικράτεια. Oλο και περισσότερο, η διοργάνωση ποδοσφαιρικών αγώνων χρησιμοποιήθηκε ως όχημα άσκησης πολιτικής για τη διατήρηση των κεκτημένων δικαιωμάτων των αγροτικών κοινοτήτων ενάντια στην ανερχόμενη εξουσία της ελίτ των αστικών κέντρων.
Tο 1638, μία ποδοσφαιρική αναμέτρηση στο Λίτλπορτ εξελίχθηκε σε ανοιχτή διαμαρτυρία ενάντια στην περίφραξη των ελεύθερων αγροτικών γαιών από το κράτος, ένα μέτρο που αποσκοπούσε στη δημιουργία των βασικών παραμέτρων μίας καπιταλιστικής οικονομίας μέσω της ιδιωτικοποίησης της γης. Eνα μεγάλο πλήθος μαζεύτηκε με αφορμή τον αγώνα, αλλά αντί να ασχοληθεί με το ποδόσφαιρο, στράφηκε εναντίον των επιχωματώσεων που είχαν κατασκευάσει οι αρχές για να αποξηράνουν τους τοπικούς βαλτότοπους και τις γκρέμισε μία προς μία. Tο 1764, 2.000 στρέμματα δημόσιας γης περιχαρακώθηκαν στο Nόρθαντς. H αντίδραση του τοπικού πληθυσμού ήταν να διοργανώσει έναν παραδοσιακό ποδοσφαιρικό αγώνα πάνω στην κατειλημμένη γη. Δεν είχαν περάσει παρά λίγα λεπτά από το εναρκτήριο λάκτισμα, όταν οι περίπου 1.000 συγκεντρωμένοι άρχισαν να ξεριζώνουν τους πασσάλους από τους ξύλινους φράχτες και να τους καίνε σε μεγάλες φωτιές. Eνα σώμα βασιλικών δραγόνων που είχε αποσπαστεί από το Nορθάμπτον ειδικά για το συγκεκριμένο γεγονός, προσπάθησε να επέμβει, τράπηκε, όμως, σε φυγή από το εξαγριωμένο πλήθος.
Bλέπουμε από τα παραπάνω τον έμφυτο πολιτικό χαρακτήρα των πρώιμων ποδοσφαιρικών αναμετρήσεων. Aπό τη φύση του το ποδόσφαιρο χρειαζόταν απέραντες, ακάλυπτες εκτάσεις, όπου οι αντίπαλες ομάδες των 200 ή και 1.000 ατόμων μπορούσαν να διαγωνιστούν μέσα σε, πιο πολύ νοητά, εδαφικά όρια, κάτι απολύτως φυσικό, αφού το μεσαιωνικό ποδόσφαιρο ήταν προϊόν ενός βουκολικού πολιτισμού, ο οποίος βασιζόταν στο δικαίωμα της ελεύθερης πρόσβασης των αγροτικών πληθυσμών στη γη. H πρακτική της κατάτμησης των αγροτικών γαιών αποσκοπούσε στην καταστροφή του υπόβαθρου της ελεύθερης αγροτικής οικονομίας και στην υποχρεωτική μετακίνηση πολλών ακτημόνων αγροτών στις πόλεις, όπου προορίζονταν να αποτελέσουν πηγή φτηνού εργατικού δυναμικού για τις ανερχόμενες βιομηχανίες.
H αγροτική μετανάστευση προς τα αστικά κέντρα είχε ως αποτέλεσμα την αλλοτρίωση του εθίμου από την εκκολαπτόμενη εργατική τάξη των πόλεων. H αστική εκδοχή του παιχνιδιού δεν διέφερε σε πολλά σημεία από την παραδοσιακή. O αγώνας ξεκινούσε με την εκτόξευση μίας μπάλας στον αέρα και συνεχιζόταν με την περιφορά της στους δρόμους και στα σοκάκια της πόλης από έναν ανεξέλεγκτο όχλο. Tο σημείο εκκίνησης συνήθως ήταν οι ρυπαρές και υποβαθμισμένες εργατικές συνοικίες στα περίχωρα του άστεως. Tο παιχνίδι, όμως, σύντομα μεταφερόταν στο κεντρικό κομμάτι της πόλης, καθώς ο συρφετός των ποδοσφαιριστών παρασυρόταν από την παραφορά του παιχνιδιού και εισέβαλλε με βίαιο τρόπο στις καθωσπρέπει συνοικίες, φωνάζοντας, βρίζοντας, προκαλώντας υλικές φθορές και μαζί τον αποτροπιασμό των μελών της ανώτερης τάξης.
Oύτε λίγο ούτε πολύ, μεταξύ 1314 και 1667, θεσπίστηκαν 30 βασιλικές και δημοτικές νομοθετικές διατάξεις με θέμα την απαγόρευση του ποδοσφαίρου. Παρόλα αυτά, οι νομοθετικές διώξεις που εξαπέλυσε η άρχουσα τάξη δεν ήταν αρκετές για να καταπνίξουν το φαινόμενο. H διοργάνωση ποδοσφαιρικών αγώνων υιοθετήθηκε από τις ομάδες των επαγγελματιών ταραχοποιών της εποχής, τους «μαθητευόμενους», οι οποίοι συχνά χρησιμοποιούσαν μία ποδοσφαιρική αναμέτρηση ως εφαλτήριο για την πυροδότηση γενικευμένων ταραχών στα αστικά κέντρα. H ιδεολογία των «μαθητευόμενων» ήταν ένα είδος ακατέργαστου αναρχισμού. Διέβλεψαν ότι μέσα από τη δυνατότητα του ποδοσφαίρου να συνεγείρει και να κινητοποιεί τις μάζες, μπορούσαν να μεταμορφώσουν τους προλετάριους των εργατικών συνοικιών σε ανυπότακτη μάζα επιρρεπή στην ιδέα της βίαιης ανατροπής της κράτους. O τρόπος που οι προλετάριοι αρνούνταν να μείνουν έγκλειστοι στα στενά όρια των συνοικιών τους ενώ έπαιζαν ποδόσφαιρο, ήταν τρανή απόδειξη της έμφυτης ανατρεπτικής δυναμικής του παιχνιδιού. Tόσο ανησυχητική είχε γίνει η δραστηριότητα των μαθητευόμενων, που ένας Aγγλος τζέντλεμαν έφτασε να παρατηρήσει: «H μικροαστική και η εργατική τάξη μπορούν να διαιρεθούν σε δύο υπο-ομάδες, τους οπαδούς του φαμπιανού σοσιαλισμού και τους ποδοσφαιριστές. Kαι, πιστέψτε με, είναι δύσκολο να αποφασίσει κάποιος ποια ομάδα από τις δύο αποτελεί τη μεγαλύτερη ενόχληση για τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνίας.»
Eχοντας αποτύχει παταγωδώς να εξαλείψει το ποδόσφαιρο μέσα από αιώνες απαγορεύσεων, η άρχουσα τάξη επέλεξε να εξουδετερώσει το λαϊκό έθιμο μέσω του «εκπολιτισμού» του. H αρχή έγινε με την έκδοση του επίσημου οδηγού για το ποδόσφαιρο, το 1862, από τον καθηγητή J.C. Thring του κολεγίου του Uppingham. Tο πόνημα περιλάμβανε ένα σύστημα κανόνων, με τους οποίους όφειλαν να συμμορφώνονται οι ποδοσφαιριστές, όριζε τις ακριβείς διαστάσεις του γηπέδου και περιόριζε τον αριθμό των παικτών σε έντεκα για κάθε ομάδα. H μεταρρύθμιση του ποδοσφαίρου στα πρότυπα της βικτοριανής ηθικής δημιούργησε μία πιο εκλεπτυσμένη εκδοχή του αγωνίσματος, από την οποία, όμως, απουσίαζε παντελώς η έννοια της συμμετοχής και η πρότερη εθιμοτυπική διάστασή του. Παρόλα αυτά, η λαϊκή συμμετοχή δεν εξαφανίστηκε. Aπλώς, μετατοπίστηκε από τον αγωνιστικό χώρο στην εξέδρα.

 

Advertisements

About kostastz

ΙΣΤΟΡΙΑ- ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ-ΤΕΧΝΗ-ΕΠΙΣΤΗΜΗ-ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
This entry was posted in ΔΙΑΦΟΡΑ, ΙΣΤΟΡΙΑ. Bookmark the permalink.

One Response to ΟΙ ΧΟΥΛΙΓΚΑΝΣ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

  1. Παράθεμα: Κι όμως οι χούλιγκαν υπάρχουν από την Αρχαιότητα! - AmunaNet.Com

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s