Οι αρχαίες γέφυρες

Μακρής Α.Γ., »Η τεχνολογία της γεφυροποιίας στην αρχαία Ελλάδα», 600, Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία, Πρακτικά, 1ο Διεθνές Συνέδριο, Θεσσαλονίκη 1997 Προοπτική αναπαράσταση της γέφυρας στην Άσσο.

Στην αρχαιότητα, ήδη από τη μυκηναϊκή εποχή υπήρχε αρκετά ώριμη τεχνογνωσία για την κατασκευή γεφυρών στους διάφορους δρόμους του ελληνικού χώρου. Στην αρχαία Ελλάδα υπήρχε πράγματι ένα ανεπτυγμένο οδικό δίκτυο για την εξυπηρέτηση των αναγκών του περιορισμένου σχετικά χερσαίου εμπορίου, καθώς και για τις εκάστοτε πολιτιστικές αλλά και στρατιωτικές μετακινήσεις των πληθυσμών.

Κατά τη μυκηναϊκή εποχή οι γεφυροποιοί κατασκεύαζαν με τη γνωστή σ’ αυτούς τεχνική του οξυκόρυφου εκφορικού θόλου τις γέφυρες, μια τεχνική που εφαρμόστηκε και στην περίπτωση των μυκηναϊκών τάφων. Οι αρχαίοι Έλληνες κατείχαν την τεχνογνωσία της χρήσης και εφαρμογής του ημικυκλικού, κυλινδρικού θόλου ως φέρουσας κατασκευής, παρ’ όλο το γεγονός ότι η θόλος χρησιμοποιήθηκε γενικά με φειδώ στην αρχαία αρχιτεκτονική η οποία διέπονταν από την αρχή της αμφιερίστου δοκού, του επιστυλίου δηλαδή που στηρίζεται επάνω σε δύο κίονες.

Τα σχετικά αρχαιολογικά κατάλοιπα μαρτυρούν το γεγονός ότι οι αρχαίοι αντιμετώπισαν αποτελεσματικά τα προβλήματα που προέκυπταν από την υλοποίηση εργασιών κάτω από το νερό, καταφέρνοντας να φέρουν σε πέρας με επιτυχία κατασκευές που θα ήταν εκτεθειμένες στις καταστροφικές, διαβρωτικές ιδιότητές του.

Ορισμένοι μάλιστα αρχαίοι αρχιτέκτονες – γεφυροποιοί διέθεταν μεγάλη φήμη, όπως για παράδειγμα ο Μανδροκλής ο Σάμιος που κατασκεύασε τη μεγάλη πλωτή λεμβόζευκτη γέφυρα στον Ελλήσποντο το 513π.Χ. με εντολή του Δαρείου και ο Απολλόδωρος ο Δαμασκηνός ο οποίος κατασκεύασε την μεγάλη λίθινη και ξύλινη γέφυρα του Δούναβη μήκους 1300μ. με διαταγή του Τραιανού.

Η τεχνολογία των αρχαίων ελληνικών γεφυρών αναπτύχθηκε με βάση κυρίως δύο συστήματα κάλυψης των ανοιγμάτων:

  • α) με οριζόντιες εφαπτόμενες πλακοδοκούς στηριγμένες σε στύλους ή παράλληλες σειρές υποστηριγμάτων, οι οποίες διαιρούσαν την κοίτη του ποταμού σε μικρότερα ρεύματα
  • β) με εκφορικά διατεταγμένες οριζόντιες στρώσεις

Σχετικά με τον μαθηματικό υπολογισμό, τη στατική ανάλυση, αλλά και τις τεχνικές προδιαγραφές των αρχαίων γεφυρών δεν υπάρχουν αρχαίες γραπτές πηγές. Αντιθέτως, η καλή διατήρηση αρκετών από αυτές, αποκαλύπτει το σχετικό τεχνολογικό επίπεδο της εποχής. Από τα αρχαιολογικά λείψανα προκύπτει ότι η σχετική τεχνολογία είχε ευρύτερη εφαρμογή στο χώρο της αρχιτεκτονικής, με την πρόσθετη δυσκολία που προέκυπτε από την ανάγκη θεμελίωσης μέσα στην κοίτη του ρέματος.

Οι προϊστορικές, καθώς και οι ελληνιστικές οδογέφυρες είναι κατασκευές με έμφαση στο κτίσμα, το βαρύ και στερεό και όχι στο μέγιστο άνοιγμα της γέφυρας, το οποίο αναπτύχθηκε στη ρωμαϊκή περίοδο με την πλήρη εξέλιξη της σφηνοειδούς τοξοδομίας. Στην κλασική περίοδο επικρατούσε επίσης η ίδια εμπιστοσύνη στη λιθοδομή για την ασφαλή γεφύρωση. Έτσι ενώ καταβάλλονταν προσπάθεια για τη μέγιστη δυνατή μείωση του πλάτους των βάθρων στήριξης πλακοδοκών, η πυκνή διάταξή τους φανερώνει τη συνάρτηση της σταθερότητας από τα πολλά λίθινα στηρίγματα. Η σφικτή συναρμογή και η περίτεχνη σύνθεση των λίθων εισάγει επίσης στη γεφυροδομία μία διακοσμητική διάθεση με αξιόλογα αισθητικά αποτελέσματα.

Μακρής Α.Γ., »Η τεχνολογία της γεφυροποιίας στην αρχαία Ελλάδα», 602, Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία, Πρακτικά, 1ο Διεθνές Συνέδριο, Θεσσαλονίκη 1997 Η θολωτή κάλυψη του αγωγού στη Ρόδο

 

Τεχνολογία Αρχαίας Γεφυροδρομίας


Η τεχνολογία των αρχαίωνελληνικών γεφυρών αναπτύχθηκε με βάση κυρίως δύο συστήματα κάλυψης των ανοιγμάτων:

  • α) με οριζόντιες εφαπτόμενες πλακοδοκούς στηριγμένες σε στύλους ή παράλληλες σειρές υποστηριγμάτων, οι οποίες διαιρούσαν την κοίτη του ποταμού σε μικρότερα ρεύματα
  • β) με εκφορικά διατεταγμένες οριζόντιες στρώσεις

Αναλυτικότερα:


α) Με οριζόντιες εφαπτόμενες πλακοδοκούς στηριγμένες σε στύλους ή παράλληλες σειρές υποστηριγμάτων οι οποίες διαιρούσαν την κοίτη του ποταμού σε μικρότερα ρεύματα:

Η απλή αυτή μέθοδος είναι αρχαιότατη και χρησιμοποιήθηκε κατά την κλασική και ελληνιστική περίοδο για τη γεφύρωση μικρών ποταμών ή χειμάρρων με χαμηλές όχθες, λόγω της αδυναμίας των λίθινων πλακοδοκών να καλύψουν ανοίγματα μεγαλύτερα των 5 μέτρων. Το βασικό χαρακτηριστικό του είδους είναι το επίπεδο κατάστρωμα, με μίμηση ξύλινων προτύπων, ενώ τα σχετικά σωζόμενα παραδείγματα είναι ολιγάριθμα.

Το σύστημα γεφύρωσης με οριζόντιες πλακοδοκούς στηρίζεται στη βασική αρχή της ευθύγραμμης ελληνικής αρχιτεκτονικής, της αμφιέριστης δοκού επί στύλων (εικ. 1). Από το βάρος των πλακοδοκών και την επιβάρυνση λόγω της κυκλοφορίας στην περίπτωση αυτή, αναπτύσσονται κατακόρυφες τάσεις, θλιπτικές στα υποστηρίγματα και εφελκυστικές στο μέσον της κάθε δοκού. Οι τελευταίες μάλιστα ήταν συμπιεστικές στο ανώτερο μισό της δοκού και εκτατικές στο κατώτερο μισό. Παράλληλα, εξαιτίας της ανελαστικότητας του λίθου κάθε υπέρβαση του προς γεφύρωση διαστήματος ή του μέγιστου ανεκτού βάρους αύξανε την τιμή των εκτατικών ωθήσεων, η οποία εκφραζόταν με ρήγμα και πιθανόν θραύση της δοκού στο σημείο δράσης των δυνάμεων αυτών.

β) Με εκφορικά διατεταγμένες οριζόντιες στρώσεις:

Ανάλογα με τη μορφή της διόδου τους τα παραδείγματα αυτά διακρίνονται σε:

  • τραπεζοειδή, με οριζόντια πλάκα να καλύπτει το κενό μεταξύ των αντωπών εκφορικών τοιχωμάτων και
  • τριγωνικά, με καμπύλες ή ευθύγραμμες πλευρές, οι οποίες είτε συναντώνται στην οξεία κορυφή σε κατακόρυφο αρμό, είτε κλειδώνονται με σφηνοειδές έμβολο.

Οι γέφυρες αυτής της κατηγορίας είναι επίσης ολιγάριθμες. Συναντώνται από τους προϊστορικούς μέχρι τους ελληνιστικούς χρόνους και αποτελούν φραγματοειδείς κατασκευές με μία στενή δίοδο παροχέτευσης στην κοίτη των χειμάρρων. Η πολυπληθέστερη ομάδα αυτού του είδους συναντάται στην Αργολίδα.

Στην περίπτωση της γεφύρωσης με εκφορικό θόλο, τόσο στην τραπεζοειδή εκδοχή, όσο και στην παραλλαγή της απλής συνάντησης των κεκλιμένων τοιχωμάτων, η στατική συμπεριφορά της κατασκευής είναι ανάλογη με εκείνη των γεφυρών από οριζόντιες πλακοδοκούς σε στύλους. Κάθετες θλιπτικές δυνάμεις, από τη μάζα του μνημείου αλλά και από την κυκλοφορία ανθρώπων και οχημάτων, εξασκούνται στα βάθρα στήριξης. Οι αλλεπάλληλες οριζόντιες στρώσεις τοποθετούνται σε συνεχή εξοχή, προς την πλευρά του ανοίγματος, με το κέντρο βάρους του υπερκείμενου λίθου να βρίσκεται επάνω από τον υποκείμενο, ώστε να αποσοβείται η μετακίνηση και η πτώση του. Η πάκτωση των εκφορικών λίθων (προβόλων) στους τοίχους των ακροβάθρων και το υπερκείμενο βάρος τους διασφαλίζουν από κάποια θραύση, αφού το κέντρο βάρος κάθε τοιχώματος έχει βαθμιαία μετατεθεί πέρα από το σημείο γένεσης της θόλου.

Σε αντίθεση με τη στατικότητα του εξεταζόμενου συστήματος γεφύρωσης, τα τριγωνικά εκφορικά ανοίγματα με κορυφαίο σφηνόλιθο παρουσιάζουν δυναμική όμοια με εκείνη του οργανικού κλειδωτού ημικυκλικού τόξου, αφού η πρωτόγονη αυτή κλείδα ασκεί πλάγιες ωθήσεις στους λίθους των εκφορικών στρώσεων.

Διάφορες παραλλαγές του τύπου αυτού αποτελούν οι είκοσι περίπου καλά διατηρημένες μυκηναϊκές γέφυρες από την ακρόπολη των Μυκηνών.

Μυκηναϊκές Γέφυρες


Οι είκοσι περίπου μυκηναϊκές γέφυρες κατά μήκος των δρόμων γύρω από την Ακρόπολη των Μυκηνών και στην πεδιάδα της Ναυπλίας είναι στο σύνολό τους κυκλώπειες κατασκευές από ακανόνιστους ασβεστολιθικούς ογκόλιθους και βύσματα στους χαίνοντες, χαλαρούς αρμούς γύρω από το μοναδικό τριγωνικό τους άνοιγμα. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί η γέφυρα στο φαράγγι μεταξύ των υψωμάτων Κοντοβούνι και Κουτσογιάννης, όπου οι πλακαροί ογκόλιθοι εκατέρωθέν της στενής τριγωνικής διόδου έχουν τοποθετηθεί σε περίπου ισοϋψείς σειρές οι οποίες συναντώνται υπεράνω της οξείας κορυφής. Η μεγαλιθική πλαισίωση της οδού παροχέτευσης απέβλεπε στην ενίσχυση των μερών τα οποία κατ’ εξοχήν δοκιμάζονταν. Με τη βαρύτητα όμως των όγκων και τη συμμετρικότητά της ως προς τον κατακόρυφο άξονα τόνιζε τη σταθερότητα του μνημείου και του προσέδιδε αρμονία. Μικρότεροι λίθοι είχαν αρμολογηθεί με τη βοήθεια βυσμάτων (λιθίων) κατά το πολυγωνικό σύστημα τοιχοδομίας στην υπόλοιπη επιφάνεια.

Άλλα παραδείγματα από το Αρκαδικό παρουσιάζουν επίσης αυτό το συνδυασμό των συστημάτων τοιχοδομίας, στα οποία έχει διαπιστωθεί και η χρήση της οργανικής κλείδας.

Γενικά οι μυκηναΐοι κατασκευαστές διέθεταν υψηλή τεχνογνωσία χρησιμοποιώντας ένα σύστημα κάλυψης με τεράστιες δυνατότητες, το οποίο όμως δεν εξελίχθηκε περαιτέρω. Το γεγονός αυτό πιστοποιείται από το πλήθος των ρωμαϊκών γεφυρών οι οποίες κτίστηκαν με τη βοήθεια του ημικυκλικού, κλειδωτού τόξου, γεγονός που μαρτυρεί την τεράστια σημασία της πρώιμης αυτής εφαρμογής στη γεφυρωτική. Η κατασκευή γεφυρών με εκφορικά τόξα και σφηνόλιθο παρ’ όλα αυτά ήταν ένα εγχείρημα περιορισμένο τοπικά και χρονικά, που λησμονήθηκε στους κατοπινούς ιστορικούς χρόνους.

Κέντρο Διάδοσης Επιστημών και Μουσείο Τεχνολογίας «ΝΟΗΣΙΣ»

Advertisement

About Αρχαίων Τόπος

Ιστορία- Αρχαιολογία- Τέχνη- Φιλοσοφία- Επιστήμη
This entry was posted in Αρχαία Τεχνολογία, ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ. Bookmark the permalink.